Królik popielniański biały

Jedyna zachowana rodzima polska rasa królików wywodzi się od rasy polskiej albinotycznej, która w pierwotnej postaci już nie istnieje. Prace zaczęto w 1950 r. w Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Zootechniki w Chorzelowie pod kierunkiem prof. Z. Kamińskiego, na 40 królikach albinotycznych — 20 kupionych na targu w Myślenicach i 20 z likwidowanego zakładu w Brzeziu — o średniej masie zaledwie 2,5 kg. Wielkość podniesiono jednorazowym krzyżowaniem reciprokalnym z belgijskim olbrzymem szarym pod koniec lat 50., metodą heterospermii.

Przy utrwalaniu typu mioty ograniczano do dwóch młodych, a samice ciężarne trzymano zimą w drewnianych klatkach na wolnym powietrzu, aby poprawić okrywę potomstwa. Od 1955 r. prace kontynuowano w Zakładzie Doświadczalnym PAN w Popielnie, od którego pochodzi nazwa rasy, i to tam w 1964 r. uzyskano jednolicie białe stado. Króliki wyjechały do Jastrzębca w 1965 r.; w Popielnie utrzymuje się dziś konie i bydło, nie króliki.

Prawdziwy albinos: włos okrywowy śnieżnobiały o długości 2,5–3,0 cm, bardzo gęsty i sprężysty, na śnieżnobiałym podszyciu bez połysku, oczy czerwone. Wzorzec z 2022 r. dopuszcza pazurki białe lub cieliste, podczas gdy starsze polskie źródła dopuszczały wyłącznie cieliste. Budowa jest harmonijna — prosta linia grzbietu, cylindryczny, dobrze umięśniony tułów, lekko spadzisty zad, głowa mocno osadzona na krótkiej szyi — przy długości głowy około 10 cm i delikatnych, ostro zakończonych uszach stojących o długości 12–13 cm. U samic dopuszczalne jest niewielkie, symetryczne podgardle.

Króliki ocenia się przyżyciowo od piątego miesiąca, przy świetle dziennym, ale nigdy w pełnym słońcu, w skali 100-punktowej: wielkość 0–10, budowa ciała 0–20, typ rasowy 0–20, jakość okrywy 0–20, barwa 0–10 i cechy swoiste rasy 0–20; 96–100 pkt to ocena wybitna, 93–95 bardzo dobra, 89–92 dobra. Dyskwalifikują masa poniżej 3,5 lub powyżej 5,7 kg, uszy zwisające albo wydelikacone o długości poniżej 11 i powyżej 15 cm, duże niesymetryczne podgardle, okrywa rzadka oraz silne zażółcenie.

Dorosłe króliki muszą ważyć 3,5–5,7 kg; wszystko poza tym zakresem dyskwalifikuje. Tabela masy według wieku z 2022 r. podaje 2,5 kg w trzecim miesiącu, 3,5 kg w szóstym i 4,2–5,5 kg w ósmym. Tabela z 2007 r. była bardziej wymagająca, więc wyniki wzrostu ze starszych polskich źródeł wyglądają dziś na zawyżone.

Rzeczywiste zwierzęta mieszczą się w dolnej połowie zakresu. Badanie 534 licencjonowanych królików popielniańskich białych, w większości sześcio–ośmiomiesięcznych, wykazało średnią 4044 g (odchylenie standardowe 697,64 g) wobec 4392 g u 447 królików termondzkich białych na tej samej fermie, przy różnicy istotnej na poziomie P ≤ 0,01. Średnie masy samic w stadach w 2015 r. wynosiły 3,5–4,1 kg, a zbyt niska masa ciała była stałym zarzutem oceniających. Podawany przez ośrodek doradztwa pułap 5 kg jest sprzeczny z wzorcem.

• Zakres wzorcowy 3,5–5,7 kg; zmierzona średnia 4,04 kg

Program przypisuje rasie mioty po siedem–osiem młodych i około 6,5 odchowanego; monografia instytutu dla hodowców podaje osiem–dziewięć urodzonych i 7,0–7,5 odchowanych. Badanie z 2015 r. obejmujące wszystkie dziewięć zarejestrowanych stad daje liczby niższe i lepsze do planowania: 6,35 urodzonych żywo i 5,41 odsadzonych na miot oraz 1,72 miotu i 9,45 odsadzonych od samicy w roku przy 15,6% śmiertelności.

Zarządzanie zmienia te liczby: najlepsze stado uzyskało 2,6 miotu i 16,9 odchowanych młodych od samicy w roku przy śmiertelności 8,64%. Pojedyncze samice rodziły 13 młodych i odchowywały 11, a recenzowane porównanie podaje mioty do 14 sztuk i najwyższe wskaźniki rozrodu spośród sześciu badanych ras. Ciąża trwa średnio 30,9 dnia, a samice powyżej 48 miesięcy dawały 17,1 młodego rocznie wobec 12,2 w wieku 13–24 miesięcy.

W 35. dniu młode ważą 580–760 g (średnio 662,2 g). Na pełnoporcjowej paszy granulowanej osiągają średnio 2600,3 g w 90. dniu, przy przyroście 28,9 g na dobę; na paszach gospodarskich ta sama masa przypada dopiero około 120. dnia. Program podaje około 2,7 kg w 90. dniu przy wydajności rzeźnej sięgającej 60%, inne źródła powyżej lub około 60%, więc około 60% należy traktować jako przybliżenie. Jakość tuszy opisuje się jako zbliżoną do nowozelandzkiego białego.

• Na miot (2015, dziewięć stad): 6,35 urodzonych żywo, 5,41 odsadzonych
• Od samicy w roku: 1,72 miotu, 9,45 odsadzonych, 15,6% śmiertelności
• Ciąża 30,9 dnia; około 2600 g w 90. dniu na granulacie

W dopuszczalnych źródłach nie ma badania zachowania tej rasy i ta strona go nie wymyśli. Polskie piśmiennictwo dokumentuje wyłącznie zachowania macierzyńskie i odporność: samice opisuje się jako bardzo troskliwe matki o dobrych wynikach odchowu, a rasie wielokrotnie przypisuje się bardzo wysoką zdolność przystosowania do niekorzystnych warunków — stąd jej miejsce w chowie przyzagrodowym i ekologicznym. Recenzowana praca zaznacza, że królika można trzymać także jako zwierzę towarzyszące, ale żadne źródło nie porównuje jego temperamentu z innymi rasami.

Przy masie 3,5–5,7 kg rasa mieści się w przedziale „powyżej 2,5 do 6 kg” polskiego rozporządzenia o minimalnych warunkach utrzymywania: klatka dla pojedynczego królika lub samicy z młodymi musi mieć co najmniej 0,32 m wysokości i 0,24 m² powierzchni podłogi przy wymiarach nie mniejszych niż 0,38 × 0,6 m, kojec wymaga tej samej powierzchni przy 0,4 × 0,6 m, a utrzymanie grupowe 0,08 m² na sztukę. Klatki na wolnym powietrzu sprawdzają się: korzystało z nich najlepsze pod względem rozrodu stado z 2015 r., razem z paszami gospodarskimi, kosztem około miesiąca dłuższego tuczu.

• Klatka pojedyncza lub samica z miotem: ≥0,32 m wysokości, ≥0,24 m² podłogi przy ≥0,38 × 0,6 m
• Utrzymanie grupowe ≥0,08 m² na królika; zwierzęta stada podstawowego pojedynczo, płcie osobno
• Budka wykotowa dla samic bez miotu; zalecana 45 × 35 × 30 cm

Rozporządzenie wyznacza klatkę, a podłoga stan łap. Owrzodzenie opuszek (pododermatitis) to zapalenie skóry na spodzie łapy, a nie samego stawu skokowego. MSD Veterinary Manual podaje jako przyczyny nacisk siatkowej podłogi, urazy, brudne utrzymanie, otyłość, ograniczoną ruchliwość i czynniki genetyczne oraz stwierdza, że rasy ciężkie chorują częściej z powodu nacisku na łapy. Przy standardowych 3,5–5,7 kg jest to królik ciężki.

Najlepiej udokumentowaną dźwignią jest powierzchnia wypoczynkowa. Lekarz weterynarii, który w latach 2001–2012 zbadał 105 009 samic i 10 722 samce na 664 fermach w Hiszpanii i Portugalii, odnotował średnią częstość 7,5% i 5,2%. Podesty — plastikowe maty pokrywające część siatki — okazały się największym pojedynczym czynnikiem modelu i wyjaśniły 53,5% zmienności: 4,87% chorych samic tam, gdzie je zamontowano, wobec 13,71% tam, gdzie ich nie było (P < 0,01). Udział ferm stosujących podesty wzrósł w ciągu tych dwunastu lat z 27,8% do 75,2%.

Ściółka i plastikowe ruszty też nie są automatycznie bezpieczne. Szwajcarskie badanie 1090 samic stada podstawowego na 17 fermach z utrzymaniem grupowym na takim właśnie podłożu wykazało 25% zwierząt z owrzodzeniami prawdopodobnie bolesnymi na co najmniej jednej tylnej łapie — od 4% do 49% w zależności od fermy, a najważniejszymi czynnikami ryzyka były wiek, masa ciała i długość pazurów. Niezależnie od podłogi daj ciężkiej samicy suchą, twardą powierzchnię do odpoczynku i oglądaj spody łap przy każdym ważeniu oraz przy licencjonowaniu.

Publikowany przez instytut szereg zaczyna się w 1999 r. od jednego stada i 30 samic. Liczba stad osiągnęła maksimum — 10 — w 2013 i 2014 r.; liczba samic osiągnęła szczyt później, 537 w 2023 r., po najniższym po szczycie punkcie, czyli 336 samicach w sześciu stadach w 2017 r. Ostatnie lata to 510 samic w 2024 r., 526 w 2025 r. i 529 w dziewięciu stadach w 2026 r. wobec celu co najmniej 500 zamiast 200 z wersji z 2007 r. Dla 2005 r. obowiązujący program podaje 74 samice w trzech stadach, a program z 2007 r. i przegląd z 2016 r. — 78; rozbieżność tkwi w samych dokumentach urzędowych.

Wniosek jest jednoznaczny: na podstawie liczby samic wpisanych do ksiąg rasa jest zagrożona i wymaga dalszej ochrony. Banku genów ex-situ nie ma, ponieważ w czasie pisania programu nie było skutecznej metody mrożenia nasienia królików. Daty odniesienia się różnią: tabela liczebności podana jest według stanu na 30 kwietnia, a skład stad — 59 samców i 527 samic w ośmiu stadach — na 1 grudnia 2021 r. Rasy nie uznaje ani ARBA, ani Brytyjska Rada Królicza.

Obowiązujący program to załącznik nr 1 do zarządzenia nr 11/22 z 21 stycznia 2022 r. Dyrektora Instytutu Zootechniki PIB; pierwszą wersję przyjęła Rada Naukowa 14 grudnia 2005 r., a wprowadzono ją zarządzeniem nr 20/07 z 2 lipca 2007 r. Realizują go wspólnie hodowca, Krajowe Centrum Hodowli Zwierząt prowadzące księgę królików oraz ocenę użytkowości i ocenę genetyczną, a także instytut jako koordynator. Stado musi liczyć co najmniej 12 samic stada podstawowego, a przy utrzymywaniu innych ras — 8, obejmować zwierzęta zgodne ze wzorcem, indywidualną przyżyciową ocenę fenotypu każdego samca i samicy oraz indywidualny dobór par. Stada objęte programem otrzymują ekwiwalent pieniężny.

Corocznie przekazuje się sześć zapisów: liczbę samic i samców stada podstawowego na 31 grudnia, wszystkie mioty od tych samic w roku, liczbę urodzonych i odchowanych do 31 grudnia oraz średnią liczbę urodzonych i odchowanych na miot. Wersja z 2007 r. wymagała dodatkowo czterech wskaźników w przeliczeniu na samicę, więc starsza lista zawyża sprawozdawczość. W 2024 r. KCHZ oceniło dziewięć stad popielniańskich białych spośród 109 stad królików. W ciągu dziesięciu lat na dwóch fermach 97,9% ocenianych królików otrzymało oceny pozytywne, a 2,1% zdyskwalifikowano — oceniano jednak wyłącznie osobniki przeznaczone do doskonalenia stada.